Oficjalna strona Stowarzyszenia Przyjaciół Ziemi Medyckiej

Dwory i ogrody w dolinie Sanu

Źródło: Jerzy PIÓRECKI - "Dwory i ogrody w dolinie Sanu - dziedzictwo kulturowo-przyrodnicze".

Medyka spełniała ważną rolę nie tylko, jako centrum życia umysłowego, ale także jednego z ważniejszych ośrodków życia gospodarczego doby porozbiorowej w Galicji. Medyka od połowy XIX w., była fenomenem życia kulturalnego i gospodarczego w Polsce porozbiorowej. Gromadzono tu w 11 wyspecjalizowanych zespołach szklarniowych, kolekcje roślin ozdobnych i użytkowych, a w warunkach polowych, uprawiano i selekcjonowano setki odmian roślin uprawnych. Utylitarny charakter działalności Pawlikowskich, odgrywał ważną rolę, w upowszechnianiu się nowych odmian roślin uprawnych. Prowadzono tu na dużą skalę produkcję szkółkarską drzew i krzewów owocowych, jedną z najciekawszych w Monarchii Austriacko–Węgierskiej.

Jeden z pierwszych katalogów w Polsce dotyczących szkółkarskiej produkcji przemysłowej dotyczy Medyki i wydany został we Lwowie w 1835 r. Reprint katalogu zamieszczony jest w Arboretum Bolestraszyce. Łusakowski podaje, iż pod koniec pierwszej połowy XIX wieku były w Medyce następujące szklarnie: roślin wodnych, podzwrotnikowych, ananasarnia, kaktusiarnia, figarnia i pomarańczarnia, kameliarnia, oddział ciepły oraz azali i rododendronów. Kameliarnia … „ to budynek najdłuższy, nowy. Miliony stało wazonów, a każde z entykietami jednakowe liściem błyszczącym jak szkło…”.

    Medyka to również jeden z najwybitniejszych ośrodków życia kulturalnego Ziemi Przemyskiej. Tu w oficynie wydawniczej Pawlikowskich „Biblioteka Medycka” wydawane były wybitne dzieła literatury polskiej. Jan Gwalbert Pawlikowski – filozof i przyrodnik był jednym z pionierów ochrony przyrody w świecie.


Dla Medyki zachowana jest bogata ikonografia, zwłaszcza liczne akwaforty Kajetana Kieślińskiego, przedstawiające m.in. stary pałac, pozostałości zamku na wyspie, rozebranego na początku XX w. przez Mieczysława Pawlikowskiego. Wybudował on wówczas nowy pałac, który po oddaniu Polsce w 1948 r. Medyki przez Związek Radziecki był już w ruinie. Baszta narożna pałacu przystosowana była do przechowywania zbiorów kartograficznych. Pałac obecnie nie istnieje. Został rozebrany w latach 50–tych, na materiał budowlany głównie do utwardzenia dróg.

 

Medyka. 1854 r. Plan ogrodu (przerys mapy katastralnej) zorientowany współcześnie na podstawie zachowanych elementów układu przestrzennego w terenie oraz danych ikonograficznych:


1 – pałac z XVI w. – XVII w. na ostrowie, przebudowany w XVIII w., całkowicie rozebrany na początku XX w., 2 – zespół pomarańczarni wraz z oranżerią, wybudowany zapewne w początkach XIX stulecia, częściowo zburzony w początkach XX w., kiedy to na miejscu oranżerii wybudowano nowy pałac Pawlikowskich, 3 – osiemnastowieczna oficyna, zwana „Domem Powstańców”, 4 – zniszczony zespół oranżerii oraz inspektów i cieplarni, 5 – dom gościnny szwajcarski, wybudowany przez Mieczysława Pawlikowskiego w początkach XX w., zachowany współcześnie, 6, 7 – zachowane fragmenty murów w przyziemiu (do połowy XX w.), pochodzące zapewne z altan ogrodowych, 8 – zachowany fragment rzeźby parkowej, wazonu i kamiennego obelisku, 9 – pozostałości ogrodów pomologicznych, całkowicie zniszczonych w drugiej połowie XX w., 10 – główny majdan gospodarczy, zniekształcony zwartą zabudową ośrodka gospodarczo – rolniczego. Pierwotnie najstarsza część założenia obronnego w otoczeniu wałów Piotra Kmity (około 1540 r.). Zachowane są czytelne fragmenty i pozostałości umocnień ziemnych, 11 – punkt widokowy, kopiec Jagiełły z lapidarium, 12 – fragment głównej drogi przecinającej obronny majdan gospodarczy, wybudowanej po 1960 r., 13 – pozostałości fos i zalewów zachowane w terenie, 14 – budynek szkoły ogrodniczej założonej w początkach XIX w. przez Pawlikowskich, 15 – główne drogi zachowane współcześnie, 16 – kanał pełnowodny, 17 – skupienie kasztanowca gładkiego, 18 – klon cukrowy, odmiana strzępolistna, 19 – dwa miłorzęby. Jeden zapewne z założenia osiemnastowiecznego, rozplanowanego przez księżnę Zofię Lubomirską (wycięty w 1940 r., zachowane formy odroślowe), 20 – orzech czarny, pochodzący z najstarszego założenia ogrodowego (obwód 400 cm), 21 – platan klonolistny, 22 – topole białe, wycięte w połowie XX w. (obwód 400 – 600 cm) oraz fragmenty dróg z tzw. grobli paradnych i mostów prowadzących do wyspy i starego pałacu, 24 – zachowane fragmenty dawnego gazonu przed nowym pałacem, stawy rozplanowane na miejscu pierwotnych, podyluwialnych koryt rzek, przebudowane gruntownie w drugiej połowie XVIII w. za czasów Zofii Lubomirskiej.

       W Medyce zachowane są jeszcze ślady dawniejszych umocnień i fortyfikacji ziemnych w otoczeniu dawnego majdanu gospodarczego oraz tzw. pawilon szwajcarski – dom gościnny wybudowany także przez Mieczysława Pawlikowskiego. Dziś najlepiej zachowany murowany budynek pierwszej szkoły ogrodniczej w Polsce jest w złym stanie technicznym.

 

 

2017  Stowarzyszenie Przyjaciół Ziemi Medyckiej
www.medykastowarzyszenie.pl